Driekoningen, op 6 januari, sluit de kersttijd af met het verhaal van de wijzen uit het oosten die een ster volgden naar Bethlehem. In de Nederlanden was het eeuwenlang een uitbundig volksfeest met koningsbrood, kaarsjes en sterzangers. Vandaag leeft het vooral voort in Noord-Brabant en Limburg, waar kinderen als koningen verkleed langs de deuren zingen.
Driekoningen in het kort
| Datum | 6 januari; in de kerk vaak gevierd op een zondag in de eerste week van januari |
|---|---|
| Andere namen | Epifanie, Openbaring des Heren, Dertiendag |
| Bijbelse bron | Matteüs 2 |
| Gebruiken | Zingen langs de deuren, koningsbrood of driekoningentaart met een boon, ster of lantaarn |
| Vooral gevierd in | Noord-Brabant en Limburg, en in Vlaanderen |
| Erfgoedstatus | Driekoningenzingen in Midden-Brabant staat volgens het tijdschrift Brabeau sinds 2012 op de nationale inventaris van immaterieel erfgoed |
Wijzen die koningen werden
Het evangelie van Matteüs vertelt over wijzen uit het oosten die een ster hadden gezien en het kind Jezus goud, wierook en mirre brachten. Hoeveel het er waren, staat er niet, en koningen worden ze evenmin genoemd. Het getal drie is afgeleid van de drie geschenken; in de Syrische traditie zijn het er zelfs twaalf. Vanaf ongeveer de derde eeuw werden de bezoekers steeds vaker als koningen gezien, en de namen Caspar, Melchior en Balthasar duiken pas op in Latijnse teksten uit de achtste eeuw.
Aan de geschenken werd een betekenis gehecht: goud voor het koningschap, wierook voor het goddelijke, mirre voor het menselijke en het lijden. De middeleeuwse abt Bernardus van Clairvaux hield het nuchterder: goud tegen de armoede van de ouders, wierook tegen de stallucht en mirre om de baby te verzorgen. De kerkelijke naam van het feest, Epifanie, betekent ‘verschijning’. In de westerse kerken staat het bezoek van de wijzen centraal, in de oosterse kerken de doop van Jezus in de Jordaan.
Voor de Lage Landen lag het middelpunt van de verering dichtbij. In de jaren zestig van de twaalfde eeuw, nadat keizer Frederik Barbarossa Milaan had ingenomen, liet aartsbisschop Rainald van Dassel de relieken van de drie koningen naar Keulen overbrengen. Over het precieze jaar zijn de bronnen het niet eens. De Driekoningenschrijn in de Dom van Keulen trekt nog altijd pelgrims.
Koning voor één avond
Thuis draaide het feest om de boon. In een koek of brood, op het platteland bonekoek en in de steden coninxbrood genoemd, werd een boon meegebakken. Wie hem vond, was koning, koos een koningin en werd volgens de negentiende-eeuwse volkskundige Jan ter Gouw driemaal in zijn stoel omhooggetild. Er bestond ook een koningsbrief: een gedrukt vel met een kroon om uit te knippen en een reeks rollen, van raadsheer en schenker tot zot, die onder het gezelschap werden verdeeld.
Kinderen sprongen in de keuken over koningskaarsjes, kaarsen met drie armen waarvan de middelste zwart was geschilderd. Het stadsbestuur van Amsterdam verbood de verkoop in 1714 en noemde de kaarsjes bijgelovig, maar volgens Ter Gouw bleef het gebruik gewoon bestaan. Dat het feest ook na de Reformatie doorging, vooral als werelds familiefeest, laat Jan Steen zien. Zijn schilderij ‘De koning drinkt’, nu in de Britse Royal Collection, toont een luidruchtig gezelschap op Driekoningenavond.
Met de ster langs de deuren
Buiten op straat hoorde bij Driekoningen het zingen in ruil voor een gave. De oudste sporen daarvan dateren uit de vijftiende eeuw; in de zeventiende eeuw werd het sterzingen populair, met een draaiende ster op een stok. Ter Gouw beschrijft een grote, verlichte papieren ster, soms met bewegende figuurtjes van het paleis van Herodes en de stal. Een van de zangers maakte zijn gezicht zwart om Melchior te spelen. In de Amsterdamse Kalverstraat waren zulke zangers volgens hem rond 1830 nog te zien.
Het waren aanvankelijk volwassenen, vaak arme mensen, die zo eten, geld of brandstof ophaalden. Pas later werd Driekoningen een kinderfeest. Volgens de Brabantse volkscultuurkenner Paul Spapens trekken kinderen sinds het midden van de negentiende eeuw zingend langs de huizen.
Waar je Driekoningen nog viert
In het noorden van Nederland is het gebruik op een enkele plaats na verdwenen. In delen van Noord-Brabant en Limburg leeft het nog. Kinderen gaan er in groepjes van drie op pad, in mantels van oude lakens, tafelkleden of gordijnen, met een zelfgemaakte kroon of tulband en een lantaarn of ster. Na een kort lied krijgen ze snoep of geld; dat geld was vroeger bestemd voor de missie en gaat nu naar een goed doel.
- Tilburg: een werkgroep van Heemkundekring Tilborch houdt elk jaar een wedstrijd driekoningenzingen. Een jury let op zang, kostuum en originaliteit. De deelnemers krijgen chocomel en eierkoeken, en wie de gouden boon vindt, is een dag koning. In januari 2023 trok er een Sterrentocht door de binnenstad, met lichtornamenten in plaats van levende dieren en ongeveer vierhonderd basisschoolleerlingen.
- ‘s-Hertogenbosch: hier zet de Stichting Driekoningen zich in voor het feest, dat in de binnenstad wordt gevierd. Sinds ongeveer 2013 zamelen Bossche kinderen een ‘vierde geschenk’ in: speelgoed voor kinderen die het minder hebben.
- Maastricht: ook hier wordt Driekoningen gevierd.
Optochten bestaan in Brabant sinds 1930 en zijn in Tilburg en ‘s-Hertogenbosch in aangepaste vorm gebleven. Vanzelfsprekend is het feest niet meer: Omroep Brabant noemde het zingen langs de deuren in 2016 al bijna uitgestorven, en ook Spapens ziet het in en rond Tilburg teruglopen. Wie wil gaan kijken, doet er goed aan vooraf het plaatselijke programma te raadplegen.
Aan tafel is de traditie makkelijker vol te houden. In Vlaanderen verkopen bakkers driekoningentaart, bladerdeeg met amandelvulling waarin een boon of een figuurtje verstopt zit; ook in Nederland komt ze op tafel. Wie die treft, mag een dag koning zijn. En volgens een oud gebruik is 6 januari de dag waarop de kerstboom de deur uit gaat.
Bronnen: Jan ter Gouw, De volksvermaken (DBNL), Brabeau, Van Nieuwjaarszingen tot Paaseieren bedelen, Omroep Brabant, Wikipedia, Biblical Magi. Laatst bijgewerkt: 10 oktober 2026.