Borg Nienoord ligt op een uitgestrekt landgoed in Leek, in de provincie Groningen. Het huis was eeuwenlang de zetel van machtige adellijke families en is nu een museum. In de tuin staat een van de merkwaardigste bouwwerken van Noord-Nederland: een schelpengrot waar een droevige sage aan verbonden is.
Nienoord in het kort
| Plaats | Leek (Groningen) |
|---|---|
| Gesticht | Rond 1524–1525 door Wigbold van Ewsum |
| Huidig huis | Herbouwd in 1885–1886 op de oude fundamenten |
| Bekend van | De schelpengrot (circa 1700) en de “dolle jonker” |
| Nu | Museum Nienoord, met borg en Nationaal Rijtuigmuseum |
De borg van de Van Ewsums
In Groningen heet een adellijk huis geen kasteel maar een borg. Nienoord werd rond 1524 gesticht door Wigbold van Ewsum, telg van een geslacht uit Middelstum. De naam, oorspronkelijk “Nijen Oert”, zou verwijzen naar Den Oert, een stamhuis van de familie in Oost-Friesland. Na Wigbolds dood in 1528 beheerde zijn weduwe Beetke van Rasquert het bezit ruim een kwarteeuw.
Voorspoed was er niet altijd. In 1606 ging de familie failliet en werd Nienoord geveild. De koop ging echter niet door, en bij een tweede veiling in 1607 wist Caspar van Ewsum de borg terug te kopen. De laatste van het geslacht was Anna van Ewsum (1640–1714). Zij erfde Nienoord in 1643, als kind van een jaar of drie. Door haar twee huwelijken kwam de borg in handen van de familie Von Inn- und Kniphausen, die er tot ver in de negentiende eeuw zou blijven.
Anna was een rijke vrouw met oog voor kunst. Ze liet zich portretteren, in 1679 kreeg de schilder Herman Collenius opdracht voor grote wandschilderingen in de danszaal, en bij beeldhouwer Rombout Verhulst bestelde ze een grafmonument voor de kerk van Midwolde. Rond 1700 werd ook de tuin verfraaid, met een gebeeldhouwde poort en een schelpengrot.
De sage van de schelpengrot
De schelpengrot is een koepeltje in de tuin dat van binnen helemaal bekleed is met een mozaïek van schelpen en stenen. Het voorbeeld was de schelpengrot van Paleis Het Loo. Nederland telt maar drie van zulke grotten, en die van Nienoord zou de enige zijn die nog in oorspronkelijke staat verkeert. Het gebouwtje zou eerst als schatkamer hebben gediend.
Waarom iemand een schatkamer met duizenden schelpen laat beplakken, daar heeft het volksverhaal een eigen antwoord op. Volgens de sage werkte er op de borg een meisje uit het dorp dat erg nieuwsgierig was naar de schatkamer van de jonker. Op een dag ging ze er naar binnen, en de jonker betrapte haar. Als straf sloot hij haar op: ze mocht er pas uit als ze alle wanden met schelpen had bedekt. Daar deed ze tientallen jaren over. Toen ze eindelijk vrijkwam en naar het dorp terugliep, zag ze haar spiegelbeeld in het water. Ze schrok zo van het oude, uitgeteerde gezicht dat ze in elkaar zakte en stierf.
Het is een verhaal zonder jaartal en zonder namen, zoals dat bij sagen hoort. Met de werkelijke bouwgeschiedenis, een tuinversiering voor een kunstminnende edelvrouw, heeft het weinig te maken.
De dolle jonker en de brand
De laatste Von Inn- und Kniphausen op Nienoord, jonker Folef, kreeg de bijnaam “de dolle jonker”. Aan hem wordt de ondergang van de oude borg toegeschreven. Over de toedracht zijn de bronnen het niet eens. Visit Groningen meldt dat de jonker in 1846 een brand veroorzaakte die de bovenverdieping verwoestte, en dat in 1850 ook de oranjerie en het koetshuis afbrandden; hij zou de galerij met familieportretten hebben willen vernietigen. De Historische Kring Leek noemt alleen 1850: de jonker vernielde de familieportretten, op 23 januari van dat jaar brak brand uit en een krant schreef over een verkoold koetshuis en een verkoolde oranjerie. Zeker is dat de borg daarna niet meer werd hersteld.
Na 1884 kwam Nienoord in bezit van jonkheer Johan Aemelius Abraham van Panhuys. Ook hier wijken de jaartallen af: de ene bron noemt 1884 als jaar van aankoop, de andere 12 januari 1886. Van Panhuys liet in 1885–1886 op de oude fundamenten een nieuw, veel kleiner huis bouwen, een neoclassicistische villa. In 1887 kwam er een serre met terras bij en in 1891 een torenvleugel.
Nienoord nu
De borg maakt tegenwoordig deel uit van Museum Nienoord, dat zich presenteert als borg en Nationaal Rijtuigmuseum. Het museum is voor publiek geopend. Het beheert een verzameling koetsen van nationaal belang, aangevuld met arrensleden, en laat zien hoe een Gronings landgoed er in de negentiende eeuw uitzag. Daarnaast zijn er wisselende tentoonstellingen.
Op het museumterrein is ook de schelpengrot te bezichtigen. De toegangspoort van het landgoed, gebouwd in 1708, staat er nog altijd en herinnert aan de tijd van Anna van Ewsum.
Bronnen: Museum Nienoord, Visit Groningen: Borg Nienoord, Visit Groningen: De Schelpengrot, Historische Kring Leek: Historie Nienoord. Laatst bijgewerkt: 10 oktober 2026.