Ben van Meerendonk (1913–2008) was een Amsterdamse persfotograaf die na de oorlog met zijn eigen kleine bureau vrijwel alle grote kranten van foto’s voorzag. Zijn reportages bij bekende Nederlanders thuis tonen een land dat nog zuinig, overzichtelijk en opvallend toegankelijk was. Zijn archief ligt bij het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) in Amsterdam en is voor een groot deel online te bekijken.
Ben van Meerendonk in het kort
| Geboren | 20 juli 1913 in Amsterdam |
|---|---|
| Overleden | 13 januari 2008, 94 jaar oud |
| Beroep | Persfotograaf; oprichter van het Algemeen Hollands Fotopersbureau (AHF) in 1945 |
| Prijzen | Zilveren Camera in 1950, 1958 en 1966; eerste prijs fotoverhalen bij World Press Photo in 1966 |
| Archief | Sinds 1990 bij het IISG; volgens het instituut ruim 60.000 foto’s |
| Onderwerpen | Bekende Nederlanders thuis, het koningshuis, buitenlandse sterren, sport en het Amsterdamse straatleven |
Van loopjongen tot eigen baas
Van Meerendonk leerde het vak niet op een academie, maar op de werkvloer. Hij begon jong, volgens de ene bron direct na de lagere school en volgens een andere op zijn vijftiende, als loopjongen bij de Vereenigde Fotobureaux in Amsterdam. Daar werkte hij zich op tot assistent in de donkere kamer en afwerker van foto’s. Eind jaren dertig werkte hij samen met de fotograaf Sem Presser in diens Algemeen Nederlandsch Foto Persbureau aan de Paleisstraat.
De bezetting legde zijn loopbaan stil. Hij mocht zijn beroep niet uitoefenen en verdiende volgens een biografische schets de kost door langs de deuren te gaan en kinderen te fotograferen. Meteen na de bevrijding, in 1945, richtte hij het Algemeen Hollands Fotopersbureau op. Het begon met een paar medewerkers, maar was in de jaren vijftig in feite een eenmanszaak met enkele assistenten.
Leverancier van links tot rechts
Opvallend is de breedte van zijn klantenkring. Het AHF leverde aan De Waarheid, Trouw, De Tijd, Het Vrije Volk, De Telegraaf, het Algemeen Dagblad en Het Parool: zo ongeveer de hele Nederlandse dagbladpers van die jaren. Daarnaast werkte hij in opdracht van bedrijven: van de kapper, de bakker en de slager om de hoek tot grote namen als Coca-Cola, Philips en Rank Xerox.
Het IISG noemt als zijn specialismen het koningshuis, huisreportages over bekende Nederlanders, buitenlandse beroemdheden op bezoek, sport en het dagelijks leven in Amsterdam. Juist die combinatie maakt het archief nu zo aantrekkelijk: naast staatsbezoeken en sportwedstrijden staan straattaferelen en seizoensbeelden waar destijds niemand lang bij stilstond.
Sterren aan het aanrecht
Het bekendst zijn de foto’s waarop beroemdheden gewone dingen doen. Een veel aangehaald voorbeeld is de opname uit 1954 van zanger Willy Alberti, die breed lachend de afwas doet met zijn vrouw en dochter Willeke. Zo’n beeld zegt veel over de verhouding tussen publiek en ster in die jaren. De fotograaf kwam gewoon binnen, de keuken was klein en de beroemdheid liet zich zien als iemand die niet boven zijn buren stond. Wie de reeksen achter elkaar bekijkt, begrijpt waarom het woord kneuterig zo vaak valt: het Nederland van Van Meerendonk is bescheiden en huiselijk, en lijkt zich daar niet voor te schamen.
Dat hij ook anders kon, bewijst een foto uit 1957. Op 10 oktober van dat jaar fotografeerde hij de Amerikaanse actrice Jayne Mansfield, die op een tafel op de redactie van De Telegraaf poseerde. De krant drukte de foto niet af: de dienstdoende redacteur zou haar hebben verscheurd. Het verhaal laat zien waar in de jaren vijftig de grens lag van wat een krant zijn lezers wilde voorzetten.
World Press Photo
Van Meerendonk was ook organisator. Als lid van de Nederlandse Vereniging van Fotojournalisten behoorde hij tot de oprichters van World Press Photo, en van 1955 tot 1969 was hij secretaris van die organisatie. Zelf won hij drie keer de Zilveren Camera, de prijs voor de beste Nederlandse persfoto van het jaar: in 1950, 1958 en 1966. In 1966 kreeg hij bovendien bij World Press Photo de eerste prijs in de categorie fotoverhalen, voor een opname van de repetitie voor het huwelijk van Beatrix en Claus.
Het vele werk voor World Press Photo ging volgens een van de bronnen ten koste van zijn eigen bureau en droeg bij aan het faillissement van het AHF. Tot 1969 bleef hij actief als eigenaar en mededirecteur. Erkenning kwam later: in 1988 kreeg hij de Gouden Speld van de stad Amsterdam, en op 19 oktober 2006 werd op het Haveneiland in IJburg het straatnaambord van de Ben van Meerendonkstraat onthuld. Een straatnaam bij leven is in Nederland een zeldzaamheid.
Waar je de foto’s nu kunt zien
Het archief van het AHF is sinds 1990 in beheer bij het IISG, dat ook het auteursrecht kreeg overgedragen. Over de omvang lopen de opgaven uiteen: het instituut zelf spreekt van ruim 60.000 foto’s, elders wordt een aantal van meer dan 70.000 genoemd. Een selectie van ongeveer 1.900 opnamen maakte deel uit van het project Het Geheugen van Nederland. De foto’s zijn als open data beschikbaar onder een Creative Commons-licentie (CC BY-SA), zodat ze met naamsvermelding mogen worden hergebruikt. Via de catalogus van het IISG zijn scans te bestellen.
Het instituut wijdde twee tentoonstellingen aan het werk: in 1994–1995 onder de titel Vroeger toen alles nog leuk was… en in 1999–2000 in De Burcht in Amsterdam met Tsja wat zullen we eten. Wie de foto’s nu wil zien, kan het best online door de collectie bladeren.
Bronnen: IISG, collectie Algemeen Hollands Fotopersbureau, De Dam, 7 mei 1945: Ben van Meerendonk, de Brug, Ben van Meerendonkstraat, PhotoLexicon, Universiteit Leiden. Laatst bijgewerkt: 10 oktober 2026.